An Ghaeilge agus Éirí Amach na nOibrithe 1913

Séamus Ó Lorcáin agus Séamus Ó Conghaile

Séamus Ó Lorcáin agus Séamus Ó Conghaile

Céad bliain ó shin bhí athmhúscailt ag tarlú in Éirinn. Bhí athmhúscailt chultúrtha faoi lán seoil agus bhí sin le sonrú sa bhorradh mhór a tháinig faoi eagraíochtaí ar nós Chumann Lúthchleas Gael agus Chonradh na Gaeilge.

Ag an am chéanna, bhí gluaiseacht nua ceardchumannachais ag ardú meanma an lucht oibre. Bhí Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann ar thús cadhnaíochta. Ní amháin go raibh an Cumann seo ag eagrú oibrithe neamhoilte – grúpa a deirtí fúthu go raibh siad do-eagraithe – bhí sé ar intinn acu an córas sóisialta ina iomláine a thiontú bunoscionn.

Ba phoblachtaigh shóisialacha neamhleithscéalacha iad Séamus Ó Lorcáin agus Séamus Ó Conghaile. Chreid an bheirt acu go daingean i saoirse náisiúnta na hÉireann agus i saoirse eacnamaíochta an lucht oibre, agus chreid siad go raibh nasc idir diansmacht an impiriúlachais agus diansmacht an chaipitleachais a chloí.

Chonacthas don bheirt acu go raibh ról ag an athbheochan chultúrtha sa streachailt seo. Scríobh Ó Conghaile,

“I believe the Gaelic movement has great promise of life in it, but that promise will only be properly fulfilled when it naturally works its way into the life of the nation, side by side with every other agency making for a regenerated people.”

D’eagraigh Cumann na nOibrithe Iompair ranganna Gaeilge ina gceannáras, Halla na Saoirse, agus rinne an nuachtán s’acu The Irish Worker tuairisiú rialta ar imeachtaí an CLG agus Chonradh na Gaeilge. Chuir Ó Lorcáin a bheirt mhac ar Scoil Éanna, scoil Ghaelach Phádraic Mhic Phiarais.

In 1913 chinn na fostóirí ba mhó i mBaile Átha Cliath ar an slí le deireadh a chur le bagairt an ‘Lorcánachais’. D’ordaigh siad dá bhfostaithe an Ceardchumann a thréigean agus geallantas a thabhairt gan filleadh air arís. Dhiúltaigh na hoibrithe glacadh leis seo agus faoi fhómhar na bliana sin bhi 25,000 duine frithdhúnta óna bpost nó ar stailc.

Ar 30ú Lúnasa gabhadh an Conghaileach agus gearradh téarma príosúntachta trí mhí air. D’iarr sé ar a chomrádaí Cathal Ó Seanáin, ball den Cheardchumann i mBéal Feirste agus Gaeilgeoir líofa, d’iarr sé air cúpla graiméar Gaeilge – i gcanúint Chúige Uladh – a chur chuige chun go dtiocfadh leis an am sin a úsáid le cur lena chuid Gaeilge. Mar a tharla, scaoileadh saor é i ndiaidh coicíse.

Bhí ceardchumannaigh i mBaile Átha Cliath a raibh ina mbaill de Chonradh an Gaeilge agus a bhí ag iarraidh nascanna a chruthú idir an dá ghluaiseacht. Orthusan bhí Liam P. Ó Riain agus Mícheál Ó Maoláin. Rith sé leo áfach gur amharc maithe na gluaiseachta anuas ar an lucht oibre.

Scríobh Ó Riain,

“Tá eirghe amach i measg na bhfear oibre i mBaile Átha Cliath agus i n-áiteacha eile i n-Éirinn agus tá sé ag déanamh buaidheartha do Ghaedhilgeóirí áirithe. Samhluightear dóibh-san nach bhfuil na fir oibre dílis do “Spiorad na hÉireann” agus spiorad na Náisiúntachta; gur chóir dóibh bheith ciúin, foighdeach nó go mbeidh ár riaghaltas féin againn, go bhfuilid meallta le “cumannuidhthe Shasana” agus smaointe Shasana.”

Arsa Ó Maoláin,

“Daoine a thug Gaeil ortha féin anseo in Éirinn ba sásadh lena gcroí gach uair dar tharraing póilí buille dá bhata ar chloigeann oibrí a shíolraigh ón gCine Gael mar ba nimheanta a bhíodar – na Gaeil seo – in aghaidh Cúis na nOibrithe.”

Ba chainteoir dúchais é Mícheál Ó Maoláin as Oileáin Árann agus d’oibrigh sé mar eagraí ag Cumann na nOibrithe Iompair. Bhí sé ina rúnaí ar Choiste Ceantair Bhaile Átha Cliath den Chonradh chomh maith. Gabhadh é le linn na stailce agus gearradh príosúntacht trí mhí air le diansaothar, rud a chur isteach ar obair an Chonartha sa chathair, ach ní dhearna páipéar na heagraíochta An Claidheamh Soluis aon tagairt don chás.

Bhí an polasaí righin gan dul le polaitíocht fós i bhfeidhm ag an Chonradh sa tréimhse seo. D’ainneoin seo ba mhinic a phléigh siad ceisteanna móra an lae i leathanaigh an nuachtáin s’acu, Rialtas Dúchais ach go háirithe.

Agus an cheist náisiúnta idir chamáin acu, rinne Frithdhúnadh 1913 cinnte nach dtiocfadh leis na Gaeil neamhaird a dhéanamh de cheisteanna sóisialta agus eacnamaíochta agus iad i mbun plé ar an náisiún Ghaelach ar mhian leo tógáil.

Arsa Liam P. Ó Riain,

“Ní fiú trácht ar an “náisiúntacht” nach mbíonn i n-aghaidh an bhochtainis, an daibhris agus an aineolais… Budh cheart do Gheadheala smaoineadh go dian doimhin ar na ceisteanna so go léir. Tuigfidh siad sa deire go seasann cúis na Gaedhilge agus cúis na Sibhialtachta ar chúis na n-oibrightheoir – na hoibrightheoirí intleachta agus na hoibrightheoirí céirde.”

 

Tá ról na nGael le linn Stailc Mhór 1913 a chíoradh sa leabhar nua le Aindrias Ó Cathasaigh, An Diabhal in Uachtar in Áth Cliath. Beidh Aindrias ag seoladh an leabhair i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich Dé Sathairn beag seo, 16ú Samhain ag 12.30in.

Advertisements

Freagra

Líon amach do chuid faisnéise thíos nó cliceáil ar dheilbhín le logáil isteach:

Lógó WordPress.com

Is le do chuntas WordPress.com atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Peictiúr Twitter

Is le do chuntas Twitter atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Facebook

Is le do chuntas Facebook atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Google+

Is le do chuntas Google+ atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Ceangal le %s

Molann %d blagálaí é seo: